MAKNA LAFAZ HUDA DALAM AL QUR’AN (PENDEKATAN TAFSIR TEMATIK)

Authors

  • Misbahul Huda Universitas PTIQ Jakarta, Indonesia
  • Muhammad Taufik Hudaya Universitas PTIQ Jakarta, Indonesia
  • Muhammad Hidayat Universitas PTIQ Jakarta, Indonesia
  • Robby Hidayatul Ilmi Universitas PTIQ Jakarta, Indonesia

Keywords:

Lafaz Hudā; Meanings of Hudā; Thematic Exegesis.

Abstract

Abstract
The term hudā appears more than 300 times in the Qur’an with diverse derivations. Previous studies have been fragmentary, thus failing to provide a comprehensive picture of its semantic variety. This research explores the range of meanings of the term hudā thematically using al-Farmawī’s mawḍū‘ī (thematic) tafsīr approach and the theory of al-wujūh wa al-naẓā’ir. The findings show that hudā has at least 17–19 semantic “faces,” which can be grouped into three categories: basic linguistic meanings (such as bayān, irsyād, luṭf), juridical-theological meanings (the Qur’an, faith, monotheism, etc.), and functional-contextual meanings. In the Qur’an, hudā is divided into hudā ‘āmm (general guidance) and hudā khāṣṣ (special divine guidance). This categorization resolves the apparent contradiction between certain verses (such as Q. al-Qaṣaṣ 28:56 and al-Shūrā 42:52). All meanings of hudā ultimately converge on “guidance toward the right goal,” with a fundamental distinction between hudā (divine bestowal) and hidāyah (human effort).

References

Buku dan Kitab Klasik

Al-Abyārī, Ibrāhīm ibn Ismā‘īl. (1405 H/1985 M). Al-Mawsū‘ah al-Qur’āniyyah al-Mutakhaṣṣiṣah. Jilid III. Beirut: Mu’assasah Sajl al-‘Arab.

Al-Farmawy, Abd. al-Hayy. Metode Tafsir Mawdhu’iy, Sebuah Pengantar, terj. Suryan A Jamrah. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada, 1994.

Al-‘Askarī, Abū Hilāl al-Ḥasan ibn ‘Abdillāh ibn Sahl. (t.t.). Al-Wujūh wa an-Naẓā’ir. Kairo: Maktabah aṯ-Ṯaqāfah ad-Dīniyyah.

Al-‘Askarī, Abū Hilāl. (2007 M). Taṣḥīḥ al-Wujūh wa an-Naẓā’ir. Disunting oleh Muḥammad ‘Uthmān. Kairo: Maktabah al-Thaqāfah ad-Dīniyyah.

Al-Bāqillānī, Abū Bakr Muḥammad ibn aṭ-Ṭayyib al-. (1422 H/2001 M). Al-Intiṣār li al-Qur’ān. Jilid II. Amman: Dār al-Fatḥ – Beirut: Dār Ibn Ḥazm.

Bustānī, Fu’ād Afram al-. (t.t.). Munjid al-Ṭullāb. Beirut: Dār al-Masyriq.

Chirzin, Muhammad. (1998). Al-Qur’an dan Ulūm al-Qur’an. Yogyakarta: PT Dana Bhakti Prima Yasa.

Farid, A., & Pratama, A. I. (2020). The influence of the head master tarnsformational leadership style toward teacher's work ethics in the Al-farisi Junior High School Tapos Tenjo Bogor. Islamic Management: Jurnal Manajemen Pendidikan Islam, 3(02), 143-165.

Farid, A., Miftachudin, M., Syamsudin, S., Firmansah, D., Amriyah, C., Fawaid, A., ... & Putri, N. N. (2023). Penguatan Karakter Kedisiplinan Siswa Melalui Pembiasaan Shalat Dhuha Di Madrasah Ibtidaiyah Darunnajah 2 Cipining Bogor. Community Development Journal: Jurnal Pengabdian Masyarakat, 4(4), 9559-9564.

Farid, A., Daniati, P., Noor, R., Nuryeni, N., Zuhrufa, A. P., Febiana, R., ... & Aulia, T. (2023). Karakteristik Metode Tafsir Al-Quran Secara Holistik (Studi Literatur). Indo-MathEdu Intellectuals Journal, 4(3), 1709-1716.

Nabila, A. Z., Farid, A., Magfiroh, S. Z., Hafizhah, N. Z., & Khomsah, M. N. (2024). 21st century skills development in modern pesantren. Journal of Multidisciplinary Sustainability Asean, 1(3), 112-118.

Farid, A., Arniasih, A., & Utomo, Y. I. (2023). Relevansi, Asas, dan Histori Perkembangan Ilmu Tafsir. Indo-MathEdu Intellectuals Journal, 4(3), 1641-1651.

Wibowo, M. Z., Al Ghifari, A., Kurniawan, M. I., & Farid, A. (2023). Implementasi Pendidikan Karakter Peserta Didik Kelas V Madrasah Ibtidaiyah Darunnajah 2 Cipining Bogor. Jurnal Simki Postgraduate, 2(3), 248-256.

Musthofa, M., & Farid, A. (2024). QUR’AN-BASED ECONOMIC SOCIOLOGY: FORMULATION OF A QUR’ANIC MODEL FOR THE SOCIO-ECONOMIC RESILIENCE OF MUSLIM SOCIETY IN INDONESIA. MUSHAF: Jurnal Tafsir Berwawasan Keindonesiaan, 5(1), 181-213.

Sholihah, N. M., & Farid, A. (2025, August). The Impact of AI on the Spiritual Values and Character of Students: A Survey of the Qur'an and Tafsir Quraish Shihab. In Proceeding of International Conference on Islamic Boarding School (Vol. 2, No. 1).

Ayuni Kumalawati, A. F., & Sholihah, N. M. (2024). Telaah Kurikulum Pendidikan Akidah Anak Di Madrasah Ibtidaiyah Perspektif Abdullah Nashih Ulwan Di Abad Ke 21. Journal of International Multidisciplinary Research Vol, 2(9).

Farid, A., Ardillah, A. Z., Nurazizah, A., Pebina, R., Noor, R., Merdiah, R., & Sadiah, S. (2024). Inspirasi Dalam Kepemimpinan Pendidikan. GUEPEDIA.

Najib, M. A., Zahir, M., Dermawan, H., & Farid, A. (2023). Manajemen Kegiatan Ektrakulikuler Di MA Darunnajah 2 Cipining. EduCurio: Education Curiosity, 1(3), 702-709.

Dāmaghānī, al-Ḥusayn ibn Muḥammad al-. (1980 M). Qāmūs al-Qur’ān: Iṣlāḥ al-Wujūh wa an-Naẓā’ir fī al-Qur’ān al-Karīm. Disunting oleh ‘Abd al-‘Azīz Sayyid al-Ahl. Cet. 2. Beirut: Dār al-‘Ilm lil-Malāyīn.

Ḥamad, ‘Abdullāh Khaḍr. (1438 H/2017 M). Al-Kifāyah fī at-Tafsīr bi al-Ma’ṯūr wa ad-Dirāyah. Jilid 1. Beirut: Dār al-Qalam.

Ḥumaid, Ṣāliḥ ibn ‘Abdillāh ibn. (1418 H/1998 M). Naḍrah an-Na‘īm fī Makārim Akhlāq ar-Rasūl al-Karīm. Jilid VIII. Jeddah: Dār al-Wasīlah li an-Nashr wa at-Tawzī‘.

Ibn Fāris. (1979 M). Mu‘jam Maqāyīs al-Lughah. Jilid VI. Kairo: Dār al-Fikr.

Ibn Manẓūr. (1414 H). Lisān al-‘Arab. Beirut: Dār Ṣādir.

Lāshīn, Mūsā Shāhīn. (1423 H/2002 M). Fatḥ al-Mun‘im Sharḥ Ṣaḥīḥ Muslim. Jilid IV. Kairo: Dār ash-Shurūq.

Ma‘lūf, Louis & Bernard Tūtl. (2011). Al-Munjid fī al-Lughah wa al-A‘lām. Beirut: Dār al-Masyriq.

Muqātil bin Sulaimān al-Balkhī. (2006). Al-Wujūh wa an-Naẓā’ir fī al-Qur’ān al-‘Aẓīm. Dubai: Markaz Jum‘a al-Mājid li aṯ-Ṯaqāfah wa at-Turāṯ.

Shihab, M. Quraish. (1998). Mukjizat Al-Qur’an Ditinjau dari Aspek Kebahasaan, Isyarat Ilmiah, dan Pemberitaan Gaib. Bandung: Mizan.

Shihab, M. Quraish. (2007). Mukjizat al-Qur’an. Bandung: Anggota Ikapi.

Shinqīṭī, Muḥammad al-Amīn ibn Muḥammad al-Mukhtār ash-. (1417 H/1996 M). Daf‘u Īhām al-Iḍṭirāb ‘an Āyāt al-Kitāb. Jilid I. Kairo: Maktabah Ibn Taymiyyah.

Suyūṭī, Jalāluddīn al-. (2008). Al-Itqān fī ‘Ulūm al-Qur’ān. Solo: Media Kreasi.

Suyūṭī, Jalāluddīn al-. (t.t.). Al-Itqān fī ‘Ulūm al-Qur’ān. Terj. Rarikh Marzuki Ammar dkk. Jilid II. Surabaya: PT Bina Ilmu.

Zabīdī, al-. Tāj al-‘Arūs. (tanpa tahun dan tempat penerbit).

Zamakhsharī. (2009). Tafsīr al-Kashshāf. Beirut: Dār al-Ma‘rifah.

Zarkasyī, Badruddīn al-. (2007). Al-Burhān fī ‘Ulūm al-Qur’ān. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah.

Jurnal dan Artikel Ilmiah

Ahmad, Syukraini. (2014). “Urgensi Wujūh wa an-Naẓā’ir”. Jurnal Madania, 17(1).

Furqan, Furqan & Khairatur Ridhatillah. (2022). “Studi Lafaz Din, Millah, Ummah dan Huda dalam Al-Qur’an”. Tafse: Journal of Qur’anic Studies, 7(1), 115–132. https://doi.org/10.22373/tafse.v7i1.12489

Hariyadi, Muhammad, Aldomi Putra & Aas Siti Sholichah. (2022). “Paradigma Integrasi Maqasid dan Huda Al-Qur’an”. Al Quds: Jurnal Studi Alquran dan Hadis, 6(3). https://doi.org/10.29240/alquds.v6i3.4197

Muthoharoh, Siti. (2024). “Semantik Kata Kunci dalam Al-Qur’an: Studi Kasus Konsep ‘Huda’ dan ‘Dhalal’”. Jurnal Quran Hadis, 1(1).

Rustina N. (2018). “Konsep Hidayah dalam Al-Qur’an”. Jurnal Fikratuna, 9(1), 84–107.

Swasono, Panji Adam & Miftakhussurur, M. (2024). “Pendekatan Multidisiplin terhadap Konsep Huda dalam Al-Qur’an: Solusi untuk Tantangan Kontemporer”. Mumtaz: Jurnal Studi Al-Quran dan Keislaman, 8(2), 250–264.

Skripsi, Tesis, dan Disertasi

Andriansyah. (2018). Relasi Makna Rahmat dan Huda dalam Al-Qur’an (Analisis Semantik Tafsir Al-Kasysyaf). Skripsi Sarjana. UIN Sultan Maulana Hasanuddin Banten.

Anam, Zakiyyatul. (2022). Hidayah dalam Al-Qur’an (Kajian Semantik Toshihiko Izutsu). Skripsi Sarjana. UIN Walisongo.

Faiziyyah, Laili Attiyatul. (2021). Sinonimitas Lafadz al-Huda dan al-Rusydu: Kajian Tafsir Nurul Bajan Karya KH Mohd Romli dan HNS Midjaja dengan Pendekatan Analisis Semantik. Skripsi Sarjana. UIN Sunan Gunung Djati Bandung.

Husen, Mohammad. (2016). Al-Wujūh dan al-Naẓā’ir Menurut Muqātil bin Sulaimān (Studi Kata Huda dan Dholal). Skripsi Sarjana. UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta.

Najim, Iman. (2010). The Meaning of Huda in the Qur’an with Reference to Three English Translations. Disertasi PhD. American University of Sharjah.

Ramadani, Duwi. (2017). Ma‘na Kalimah Huda fi al-Qur’an al-Karīm (Dirāsah Taḥlīliyyah Dalāliyyah). Skripsi Sarjana. UIN Sunan Kalijaga.

Utami, Nabila Dhea. (2022). Irsyād dan Huda: Perspektif Ulama Tafsir dan Aplikasinya terhadap Metode Semantik Toshihiko Izutsu. Skripsi Sarjana. Universitas Islam Negeri Sultan Syarif Kasim Riau.

Sumber Daring

Abu Ubaidah al-Hani. (n.d.). “Ma‘ānī Kalimat ‘al-Hudā’ fi al-Qur’ān al-‘Aẓīm”. Diakses 20 Oktober 2025 dari https://www.mtafsir.net/threads/معاني-كلمة-الهدى-في-القرآن-العظيم.11149/

IslamWeb. (n.d.). “لفظ الهدى في القرآن الكريم”. Diakses 20 Oktober 2025 dari https://www.islamweb.net/ar/article/144408/لفظ-الهدى-في-القرآن-الكريم

IslamWeb. (n.d.). “الهداية في القرآن على نوعين”. Diakses 27 Oktober 2025 dari https://www.islamweb.net/ar/article/61400/الهداية-في-القرآن-على-نوعين

Shaykh al-Barrāk. (n.d.). Fatwa No. 9848. Diakses 2 Desember 2025 dari https://sh-albarrak.com/fatwas/9848

YouTube. (n.d.). “الدنيا بخير | مفهوم الهداية والفرق بين الهدى والرشد”. Diakses 2 Desember 2025 dari https://www.youtube.com/watch?v=4d1gEdx_OWA

Downloads

Published

2025-10-02